مخصوصا در حواشى كتاب الفهرست اسامى بسيارى از مآخذ ديگر اروپائى كه از موضوع ما نحن فيه بحث نموده‌اند مذكور است لهذا ما از تكرار آنها در اينجا صرف‌نظر كرديم ، ( 23 ) ص 152 س 14 ، و حسن شيخ عبدان ، عبدان الكاتب از دعاة بسيار معروف اسماعيليّه و قرامطه بوده و با حمدان بن الأشعث معروف بقرمط رئيس مشهور قرامطه كه نام آن طايفه على المشهور از نام او مشتقّ است مصاهرت داشته به اين معنى كه خواهر هر يكى از آن دو در حبالهء نكاح ديگرى بوده است « 1 » ، در كتاب الفهرست ص 189 اسامى بعضى تأليفات عبدان يا منسوب بعبدان مذكور است ، صاحب ترجمه در حدود سال دويست و هشتاد و شش هجرى به تفصيلى كه در كتب تواريخ مشروح است كشته شده است « 2 » - در عموم كتب تواريخى كه راقم سطور بدانها دسترسى دارد و اسامى آنها در حاشيهء ذيل اين صفحه صورت داده شده بلااستثنا نام اين داعى معروف قرامطه عبدان مسطور است نه حسن شيخ عبدان باضافهء حسن

--> ( 1 ) « و كان عبدان متزوّجا اخت قرمط و قرمط متزوّجا اخته » ( نهاية الأرب نويرى ، نسخهء كتابخانهء ملّى پاريس Arabe 1576 ورق b 48 ) ، ( 2 ) براى تفصيل احوال عبدان رجوع شود بكتب ذيل : فهرست ابن النّديم ص 187 - 189 ، و حواشى ناشر المانى آنكتاب ص 77 ، و كتاب التّنبيه و الأشراف مسعودى ص 374 ، و ابن حوقل ص 210 ، و دستور المنجّمين ورق a 335 ، و نهاية الأرب ورق b 48 ، b 58 ، a 59 ، a 76 ، و اتّعاظ الحنفاء مقريزى ص 103 ، 104 ، 107 ، 108 ، 113 ، 114 ، 120 ، 130 ، و « مذهب دروز » دساسى مقدّمهء ج 1 ص 184 - 185 ، 193 - 200 ، و رساله « قرامطهء » دخويه ص 31 ، 58 ، 59 ، 63 ، 66 - 68 ، 99 ، - در اين كتاب اخير مؤلّف آن دلائلى بعقيدهء خود آورده كه بمقتضاى ان قتل عبدان بعد از جلوس مهدى فاطمى ( سنهء 296 ) و بامر او بوده است يعنى تقريبا ده سال ديرتر از آنچه عموم مورّخين گفته‌اند ، و بعقيدهء راقم سطور اين دعوى اجتهاد مقابل تصّ و رجم بالغيب است و دلائلى كه براى اثبات اين مدّعى آورده فوق العاده واهى به نظر ميآيد ،